Οικονομική αποτίμηση της φύσης: το τίμημα της διατήρησης; Μια κριτική διερεύνηση| Economic Valuation of Nature. The Price to Pay for Conservation? A critical exploration by Jutta Kill

«Η φύση καταστρέφεται επειδή είναι αόρατη στους πολιτικούς και τις επιχειρήσεις», λένε οι υποστηρικτές της οικονομικής αποτίμησης της φύσης. Η σιωπηρή παραδοχή: Δημιουργήστε μια «φύση που το κεφάλαιο μπορεί να δει» και η απώλεια της βιοποικιλότητας θα σταματήσει. Αλλά δεν είναι τόσο απλό!

Εκδόθηκε πρόσφατα από το Ίδρυμα Ρόζα Λούξεμπουργκ Βρυξελλών η μπροσούρα στα αγγλικά με τίτλο “Οικονομική αποτίμηση της φύσης: το τίμημα της διατήρησης; Μια κριτική διερεύνηση” της Jutta Kill, ερευνήτριας και ακτιβίστριας για ζητήματα όπως οι ευελικτοι μηχανισμοί εμπορίας και συμψηφισμού άνθρακα, και οι επιπτώσεις της “νέας οικονομίας της φύσης” σε τοπικές κοινότητες διεθνώς. Όπως αναφέρεται στην εισαγωγή της έκδοσης, σήμερα λέξεις όπως «λογιστική αποτίμηση φυσικού κεφαλαίου», «χρηματιστικοποίηση της Φύσης», «οικοσυστημικές υπηρεσίες» και «συστήματα συμψηφισμού/ αντισταθμισης βιοποικιλότητας» αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της «πράσινης οικονομίας». Και έχουν γίνει μέρος του βασικού λεξιλογίου της συζήτησης για την προστασία και διατήρηση της φύσης. Ωστόσο, αυτές οι εκφράσεις δεν έχουν αληθινό νόημα˙ οι έννοιες που τις στηρίζουν είναι ασαφείς, και υπόκεινται σε επιλεκτική ερμηνεία από κατεστημένα συμφέροντα. Ενώ, παραδόξως, υπήρξε εξαιρετικά μικρή δημόσια συζήτηση σχετικά με αυτούς τους νέους τρόπους παρουσίασης της φύσης, παρά τις δυνητικά εκτεταμένες επιπτώσεις.

Συλλογικότητες που αντιστέκονται στην καταστροφή δασών και άλλων φυσικών περιοχών, η οποία δικαιολογείται με καταβολή αποζημιώσεων σε δήθεν συγκρίσιμη θέση αλλού, διεκδικούν το να δοθεί μεγαλύτερη προσοχή στη διαφορά μεταξύ των αφηρημένων εννοιών της οικονομικής αποτίμησης και της συγκεκριμένης εφαρμογής τους. Η έκδοση έχει ρητά σαν στόχο να συμβάλει στη δημόσια συζήτηση που ξεκινούν αυτοί οι τοπικοί αγώνες.

Στο κείμενό της, η συγγραφέας εξετάζει αρχικά μερικές από τις υποθέσεις, λογικούς ισχυρισμούς και επιχειρήματα στη βάση των οποίων δομείται αυτή η «νέα οικονομία της φύσης». Κριτικάρει έντονα την απόδοση αξίας στο περιβάλλον ως φυσικό κεφάλαιο. Εξηγεί τη διαδικασία χρηματιστικοποίησης της φύσης. Στη συνέχεια, προσδιορίζει τους βασικούς παράγοντες που δίνουν ώθηση στην οικονομική αποτίμηση της φύσης: πολυμερείς οργανισμοί όπως η Παγκόσμια Τράπεζα, πολυεθνικές εταιρείες, όπως η Rio Tinto, τους χρηματοπιστωτικούς παράγοντες που υπέγραψαν την Natural Capital Declaration, ΜΚΟ, ειδικά επενδυτικά κεφάλαια και τέλος, πανεπιστήμια και εταιρείες συμβούλων.

Ακολουθούν μελέτες περιπτώσεων έργων συμψηφισμού/ αντιστάθμισης άνθρακα και βιοποικιλότητας έχουν αποτύχει. Έτσι, μια σειρά από μύθοι καταρρίπτονται, όπως:

• Ο μόνος τρόπος να σωθεί η φύση είναι να δείξει την οικονομική της αξία

• Ο υπολογισμός της οικονομικής αξίας δεν είναι το ίδιο σαν να μπαίνει τιμή στη φύση

• Ας το παραδεχτούμε – το δάσος επρόκειτο να καταστραφεί ούτως ή άλλως.

• Κάνοντας τις εταιρείες να πληρώσουν για την καταστροφή που προκαλούν είναι καλύτερο απ’ το τίποτα

• Ο συμψηφισμός/ αντιστάθμιση θα πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο ως έσχατη λύση

• Κάποια αποτίμηση χρειάζεται για τον επακριβή καθορισμό αποζημιώσεων, λχ. από πετρελαιοκηλίδα

Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται, στο κείμενο εξετάζονται οι άφθονοι παραλογισμοί που έρχονται στο προσκήνιο στην προσπάθεια να μετατραπεί ο ιστός της ζωής σε τακτοποιημένες, συσκευασμένες, μετρήσιμες και συγκρίσιμες μονάδες «οικοσυστημικών υπηρεσιών».

Καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι έχει έρθει η ώρα να απορρίψουμε σθεναρά την εμπορευματοποίηση της φύσης. Το «όχι» στην οικονομική αποτίμηση του ιστού της ζωής και της ποικιλομορφίας που περιέχει είναι επίσης μια σημαντική κατάφαση. Λέει “ναι” στην αναγνώριση των διασυνδέσεων μεταξύ του ανθρώπου και του μη-ανθρώπινου, διασυνδέσεων που διαμορφώνουν τους συγκεκριμένους τόπους και που καθιστούν τη φύση σε μια περιοχή διακριτή και ιδιαίτερη από τη φύση αλλού. Επιβεβαιώνει επίσης ότι το νήμα της ζωής, πρέπει να διαφυλαχθεί και ότι χρειάζεται να αντισταθούμε στη συνεχιζόμενη καταστροφή.

Αυτή η αντίσταση αποδεικνύει ότι υπάρχει – και πάντα υπήρχε – μια πλειοψηφία που δίνει αξία στην συγκεκριμένη, ιδιαίτερη “φύση” που κινδυνεύει. Αυτές οι αξίες είναι βαθύτερες από το να υπολογίσουμε την οικονομική ή χρηματική αξία ορισμένων επιλεγμένων μονάδων ή «υπηρεσιών» που αποσπώνται από αυτό το πλέγμα της ζωής. Ωστόσο, οι φωνές που εκφράζουν παρόμοιες αξίες συνήθως αγνοούνται όταν λαμβάνονται αποφάσεις που καταστρέφουν ένα δάσος, ένα ποτάμι, ένα λιβάδι, ένα βάλτο ή ένα βουνό.

Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η συγγραφέας Jutta Kill, “το να υιοθετούμε το πλαίσιο που βλέπει τη φύση με τον τρόπο του κεφαλαίου εξορισμού απαιτεί να υποβαθμίσουμε τις αξίες που θεωρούμε -ή θεωρούσαμε- σημαντικές. Αυτά πιθανά συνεπάγεται την απώλεια μιας ηθικής αρχής και νομιμοποίησης, τουλάχιστον μακροχρόνια. Το να υιοθετούμε την έννοια της οικονομικής αξίας της φύσης, σημαίνει πως υιοθετούμε τις αξίες ενός επιχειρηματικού μοντέλου που βασίζεται στην χωρίς όρια μεγέθυνση και στην αντίστοιχη διάλυση της “φύσης” και των ζωών πολλών ανθρώπων.”

Ο/τ. ΠΗΓΗ ΟΙΚΟΤΡΙΒΕΣ  | Δείτε το βιβλίο και "κατεβάστε" το στην αγγλική γλώσσα ΕΔΩ.

ΦΙΛΟΙ της ΦΥΣΗΣ "Ασύγχρονη Περιβαλλοντική Εκπαίδευση" | Προτάσεις με τη μέθοδο της αυτοδιδασκαλίας

Συνέχεια του ερωτηματολογίου Β’ που είχαμε υποβάλλει στην ομάδα επικοινωνίας των ΦτΦ, επανερχόμαστε στο θέμα «Περιβαλλοντική Εκπαίδευση». Οι ΦτΦ/NFGR και όσοι συμπλήρωσαν το ερωτηματολόγιο [86%] θεωρούμε την ΠΕ σημαντική. Η πρόταση που καταθέτουμε σε αυτή την χρονική περίοδο είναι το σύστημα της «Ασύγχρονης Εκπαίδευσης» και πιο συγκεκριμένα η μέθοδος της Αυτοδιδασκαλίας.

Έτσι λοιπόν προτείνουμε σεμινάρια, εκδηλώσεις, εκδόσεις, άρθρα τα οποία οργανώνουν διάφοροι φορείς. Οι Φτφ/NFGR επεξεργάζονται για την επόμενη περίοδο ένα σύστημα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης που θα συνδυάζεται με επισκέψεις στη φύση, σε μουσεία κλ.π. Οι προτάσεις μας είναι οι εξής:

      I.        2^ος Κύκλος συζητήσεων του Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος του ΕΜΠ με θέμα «Κοινοί πόροι και χωρικός σχεδιασμός | Περιβάλλον – Μεταφορές – Ενέργεια» [ΕΔΩ]

      II.      Πρόγραμμα Commons Fest 2015| Από 15 - 17 Μαΐου στην Αθήνα [ΕΔΩ]

    III.      ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΣΕ ΗΜΕΡΗΣΙΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΜΟΝΟΠΑΤΙ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΛΙΑ ΚΙΤΡΟΥΣ | Σάββατο 9 Μαΐου 2015 [ΕΔΩ]

  IV.        Ο ρόλος της γεωπονικής στην ανασυγκρότηση της χώρας | Παρασκευή 8 Μαΐου στο ΑΠΘ [ΕΔΩ]

   V.        Ημερίδα για την TTIP με αξιόλογους ομιλητές από το εξωτερικό | Οι ΦτΦ συμμετέχουν Παρασκευή 22 Μαΐου 2015 [περισσότερες πληροφορίες τις επόμενες ημέρες]

  VI.        Γνωριμία με την Πάρνηθα | Κυριακή 24 Μαΐου | Οργάνωση ΦΙΛΟΙ της ΦΥΣΗΣ [περισσότερες πληροφορίες τις επόμενες ημέρες]

 VII.        Structured Course: “Environmental Education for trainers of adults” [2 – 7 Ιουλίου | Διοργάνωση ΟΙΚΟ.ΠΟΛΙ.Σ. μέλος των ΦΙΛΩΝ της ΦΥΣΗΣ | Συμμετοχή: 35 Ευρώ | το Course θα πραγματοποιηθεί στα αγγλικά | Περισσότερες πληροφορίες είναι διαθέσιμες]

VIII.   «ΟΙ ΣΠΟΡΟΙ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ» Προβολή της ταινίας και συζήτηση | Διοργάνωση ΠΕΡ.ΠΟΛ.Ο Αττικής μέλος των ΦΙΛΩΝ της ΦΥΣΗΣ| 13 Μαΐου 2015 [ΕΔΩ] 

  IX.      Ετήσια έκθεση του Συνηγόρου του Πολίτη, 2014: «Ο πολίτης να τεθεί στο επίκεντρο της μεταρρύθμισης του κράτους» [ΕΔΩ]  

   X.        Ιωσήφ Μποτετζάγιας: “Η ΙΔΕΑ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ- Απόψεις για το περιβάλλον από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας” [ΕΔΩ]

  XI.        Η «ΣΥΛΒΙΑ», ο τελευταίος πελαργός των Φερών έδωσε σημάδια ζωής | Διαπιστώστε τη σημαντική δουλειά που κάνουν οι φορείς διαχείρισης | Η ΣΥΛΒΙΑ από τον Έβρο που αφέθηκε ελεύθερη με «δαχτυλίδι» εντοπίστηκε  στην Αφρική!!! | Δείτε το χάρτη [ΕΔΩ]

 XII.        Τα μουσεία και η μουσειολογία στη σύγχρονη κοινωνία. Νέες προκλήσεις, νέες σχέσεις (Μέρος Ι΄) Μουσεία για την αειφορία [ΕΔΩ] 

XIII.        Μουσεία για μια βιώσιμη Κοινωνία -  Πλήθος εκδηλώσεων από 15 Μαΐου 2015 [ΕΔΩ] 

Οι ανωτέρω προτάσεις δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την συστηματική, σύγχρονη  ή την ασύγχρονη αλλά προγραμματισμένη εκπαίδευση. Ανάλογα με το χρόνο, τη διάθεση, τον τόπο διαμονής μπορεί να επιλέξετε μία ή περισσότερες προτάσεις.

Καλή διασκέδαση,

γιατί για τους ΦτΦ η εκπαιδευτική διαδικασία έχει και στοιχεία ψυχαγωγίας.

Δύο σημαντικές θεματικές αναφορές για τα Δάση και τη Θάλασσα, εκδόσεις του προγράμματος LIFE | Forest & Marine Thenatic Report

[Πατήστε ΕΔΩ για να επισκεφτείτε τις πρόσφατες εκδόσεις του προγράμματος LIFE της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εκτός από τα Δάση και τη Θάλασσα υπάρχουν εκθέσεις για το Νερό, το Έδαφος (το 2015 έχει ανακηρυχθεί Παγκόσμιο έτος Εδάφους], τον Θόρυβο και την Ποιότητα του Αέρα, τη Διαχείριση των αποβλήτων κ.ά]

Νούτσιο Ορντινε: "Η χρησιμότητα του άχρηστου" | Nuccio Ordine: L’utilità dell’inutile

[Παρουσίαση του βιβλίο στο ΒΙΒΛΙΟΝΕΤ ΕΔΩ]

[Παρουσίαση του βιβλίου στα Ιταλικά ΕΔΩ]

Οι ΦΙΛΟΙ της ΦΥΣΗΣ/Naturefriends Greece σας προτείνουν να διαβάσετε το βιβλίο του Νούτσιο Ορντινε: "Η χρησιμότητα του άχρηστου" που κυκλοφόρησε πρόσφατα στη χώρα μας.

Ένα απόσπασμα από το βιβλίο:

«… Μια Ευρώπη χωρίς την Ελλάδα θα ήταν αδιανόητη, γιατί οι δυτικές επιστήμες έχουν τις μακρινές τους ρίζες στη γλώσσα και στον πολιτισμό της Ελλάδας. Είναι δυνατόν, τα χρέη που εκκρεμούν απέναντι σε τράπεζες και σε δημοσιονομικούς οργανισμούς να έχουν τη δύναμη να σβήσουν μονομιάς τα πολύ σπουδαιότερα χρέη που εμείς έχουμε συνάψει κατά τη διάρκεια των αιώνων απέναντι σ’εκείνους που μας έχουν προσφέρει ως δώρο μια έξοχη καλλιτεχνική, λογοτεχνική, μουσική, φιλοσοφική, επιστημονική, αρχιτεκτονική περιουσία;».

Το βιβλίο δεν έχει προβληθεί ιδιαίτερα στην Ελλάδα (η κρίση είναι οικονομική αλλά συμπαρασύρει και άλλους τομείς της κοινωνικής, πολιτιστικής, περιβαλλοντικής ζωής) αν και έχει μεγάλο ενδιαφέρον. Μέχρι τώρα δεν έχουμε υπόψη μας να έχουν γίνει βιβλιοπαρουσιάσεις ή κριτικές για το βιβλίο στην Ελληνική έκδοση. Ωστόσο μια σαφή εικόνα για το πνεύμα και το περιεχόμενο του βιβλίου έχουμε από τη συνέντευξη του συγγραφέα που έδωσε στο Ιταλικό περιοδικό MICROMEGA την οποία μετάφρασε και παρουσίασε στην εφημερίδα ΕΦΣΥΝ ο εξαιρετικός Θανάσης Γιαλκέτσης.

Στη συνέντευξη ο συγγραφέας διαπιστώνει ότι η "ζωή των ανθρώπων έχει μολυνθεί από τον ωφελιμισμό, από την αχαλίνωτη ανάγκη να αντλήσουν κέρδος", θεωρεί ότι "η λογοτεχνία, η τέχνη, η φιλοσοφία, η μουσική, η επιστημονική έρευνα είναι αναγκαίες για να τρέφουν το πνεύμα, για να μας κάνουν να γινόμαστε καλύτεροι, για να εξανθρωπίζουν την ανθρωπότητα" και επισημαίνει ότι "Το να διαχωρίζουμε τις επιστήμες του ανθρώπου και τις επιστήμες της φύσης σημαίνει να καταστρέφουμε μια γόνιμη σχέση, η οποία στη διάρκεια πολλών αιώνων έδωσε εξαιρετικούς καρπούς..."

----------

Από τον Θανάση Γιαλκέτση

Κυκλοφόρησε πρόσφατα και στη γλώσσα μας το βιβλίο του διεθνούς φήμης Ιταλού μελετητή Νούτσιο Ορντινε «Η χρησιμότητα του άχρηστου» (μτφρ. Ανταίος Χρυσοστομίδης, «Άγρα», 2014). Ο Νούτσιο Ορντινε διδάσκει ιταλική λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο της Καλαβρίας. Η ακόλουθη συνέντευξή του δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Micromega».

«Η χρησιμότητα του άχρηστου» είναι ένα βιβλίο πολιτικό, ένα μανιφέστο εναντίον της επιθετικότητας του άγριου οικονομικού φιλελευθερισμού, που υποβαθμίζει τα πάντα –ακόμα και την κουλτούρα– σε μια μεγάλη καταναλωτική υπεραγορά. Είναι ένα βιβλίο για να προκαλέσετε την επιθυμία για ενεργητική αντίσταση;

Ήδη είναι μπροστά στα μάτια όλων το γεγονός ότι κάθε επιμέρους όψη της ζωής των ανθρώπων έχει μολυνθεί από τον ωφελιμισμό, από την αχαλίνωτη ανάγκη να αντλήσουν κέρδος. Κάθε κίνηση που γίνεται ή πρόκειται να γίνει και κάθε λέξη που διατυπώνεται ή πρόκειται να διατυπωθεί τίθενται στην υπηρεσία ενός ωφελήματος, ενός προσωπικού οφέλους. Να γιατί κάθε πράγμα έχει μια τιμή και όλα μπορούν να αγοραστούν. Αρκεί να έχει κανείς τα χρήματα και όλοι οι δρόμοι ανοίγουν. Πρόκειται όμως για έναν ξεπεσμό που διαφθείρει και αποκτηνώνει την ανθρωπότητα σε τέτοιο βαθμό, ώστε να θεωρεί τον ίδιο τον άνθρωπο και τα συναισθήματά του σαν εμπόρευμα προς πώληση. Η ολέθρια λογική του ωφελιμισμού έχει φτάσει να εισβάλλει και σε πεδία στα οποία δεν θα έπρεπε να διαθέτει καμία πρόσβαση: στην εκπαίδευση (τα σχολεία και τα πανεπιστήμια υποβαθμίζονται σε επιχειρήσεις και οι σπουδαστές σε πελάτες), στην υγεία (όπου ακόμα και οι ασθενείς θεωρούνται πελάτες, απλοί αριθμοί στην υπηρεσία προϋπολογισμών που πρέπει να ισοσκελιστούν), στα πολιτιστικά γεγονότα (η προώθηση των λεγόμενων «εύκολων έργων», εκείνων των επιφανειακών έργων που δεν απαιτούν προσπάθειες και απώλεια χρόνου). Αυτό το βιβλίο είναι μια κραυγή αγωνίας εναντίον ενός φαινομένου που διαδίδεται και κατακυριεύει τις ζωές μας. Είναι μια προσπάθεια να αποκατασταθούν λέξεις όπως «δωρεάν» και «ανιδιοτελής», που έχουν ήδη χαθεί από το καθημερινό μας λεξιλόγιο.

Χρήσιμο/άχρηστο, ανατροπές προοπτικής για να τοποθετήσουμε ξανά στο επίκεντρο την ανθρώπινη ύπαρξη και το δικαίωμά της στην αξιοπρέπεια…

Προσπάθησα να κάνω τους κλασικούς να μιλήσουν, για να προσκαλέσω τους αναγνώστες να ακούσουν τη φωνή τους. Από τον Πλάτωνα ώς τον Ιταλο Καλβίνο –φιλόσοφοι, λογοτέχνες, επιστήμονες– έχουν πλέξει μέσα στους αιώνες ένα εγκώμιο των άχρηστων γνώσεων, εκείνων δηλαδή των γνώσεων που δεν παράγουν κέρδος και επομένως θεωρούνται άχρηστες σε μια κοινωνία στην οποία μετρούν μόνο τα χρήματα και το κέρδος. Αυτοί οι μεγάλοι στοχαστές όμως μας θυμίζουν πάνω απ’ όλα ότι οι άνθρωποι χρειάζονται ακριβώς αυτό που θεωρείται άχρηστο. Γιατί η λογοτεχνία, η τέχνη, η φιλοσοφία, η μουσική, η επιστημονική έρευνα είναι αναγκαίες για να τρέφουν το πνεύμα, για να μας κάνουν να γινόμαστε καλύτεροι, για να εξανθρωπίζουν την ανθρωπότητα. Με δυο λόγια, το βιβλίο βοηθάει να σκεφτούμε για τη χρησιμότητα του άχρηστου και φυσικά για την αχρηστία του χρήσιμου (πόσα πράγματα που μας πουλιούνται ως χρησιμότατα αποκαλύπτονται, αντίθετα, εντελώς άχρηστα;). Μόνο στο εσωτερικό ενός σύμπαντος ξένου προς κάθε μορφή ωφελιμισμού είναι εύκολο να κατανοήσουμε ότι η αξιοπρέπεια του ανθρώπου δεν μετριέται με την ποσότητα χρήματος που κατέχει, αλλά μετριέται αποκλειστικά με τις μεγάλες αξίες που εμπνέουν τη ζωή μας: την αγάπη για το κοινό καλό, για τη δικαιοσύνη, για την ανθρώπινη αλληλεγγύη, για την ανεκτικότητα, για την ελευθερία, για κάθε μορφή πλουραλισμού (πολιτικού, γλωσσικού, πολιτισμικού, θρησκευτικού κ.λπ.). […]

 Το βιβλίο είναι ένα θησαύρισμα σοφίας. Σε αυτό κινείστε από την τέχνη στη λογοτεχνία, από τη φιλοσοφία στην επιστήμη και είναι σίγουρα το αποτέλεσμα των μελετών μιας ζωής. Θέλουμε να μας μιλήσετε γι’ αυτόν τον προσωπικό μόχθο κι αυτήν την προσωπική χαρά και για το πόσο επέδρασε το πάθος σας για τη διδασκαλία.

Είναι αλήθεια: αυτό το βιβλίο μου μαρτυρεί χαρές, ελπίδες, βάσανα ενός καθηγητή ο οποίος προσπάθησε –σε 24 χρόνια διδασκαλίας– να κάνει τους φοιτητές του να κατανοήσουν ότι είναι λάθος να γραφόμαστε στο Πανεπιστήμιο για να περάσουμε μιαν εξέταση ή για να πάρουμε ένα πτυχίο, έτσι όπως δεν πηγαίνουμε στο Λύκειο για να πάρουμε ένα απολυτήριο. Το σχολείο και το Πανεπιστήμιο θα έπρεπε να είναι ευκαιρίες που μας προσφέρει η κοινωνία κυρίως για να γίνουμε καλύτεροι, για να γίνουμε ελεύθεροι άνθρωποι, ικανοί να σκεφτόμαστε κριτικά με το δικό μας μυαλό. Αν οι σπουδαστές –δυστυχώς– δεν υιοθετούν αυτήν την άποψη, η ευθύνη δεν είναι δική τους. Είναι κυρίως ευθύνη της ωφελιμιστικής κοινωνίας, των σχολείων και των Πανεπιστημίων που μετατρέπονται όλο και περισσότερο σε επιχειρήσεις. Σε επιχειρήσεις στις οποίες μετράει μόνο η ποσότητα, ενώ οι σπουδαστές υποβαθμίζονται σε πελάτες. Η υπερβολική έμφαση στην επαγγελματική πλευρά των σπουδών (τα σχολεία και τα Πανεπιστήμια νοούμενα ως τόποι από όπου βγαίνουν διπλωματούχοι και πτυχιούχοι για να ενταχθούν στον κόσμο της αγοράς) κατέληξε να μας κάνει να παραγνωρίζουμε πλήρως την οικουμενική αξία της μορφωτικής λειτουργίας της εκπαίδευσης. Ως σπουδαστής (πριν) και ως καθηγητής (έπειτα) κατανόησα ότι ένας καλός δάσκαλος μπορεί να αλλάξει τη ζωή ενός σπουδαστή. Και γινόμαστε καλοί καθηγητές κυρίως όταν διδάσκουμε με πάθος και αγάπη. Και για να διδάξουμε με πάθος και αγάπη είναι αναγκαίο να γνωρίζουμε αυτό που διδάσκουμε. Ένας καλός καθηγητής μπορεί να σαγηνεύσει τους σπουδαστές του μόνο αν γνωρίζει σε βάθος τους κλασικούς για τους οποίους μιλάει.

Στην αρχαιοελληνική κουλτούρα εντοπίζονται οι ρίζες της ενότητας της γνώσης εναντίον της διχοτόμησης που διαχωρίζει ανθρωπιστική και επιστημονική κουλτούρα. Ένα από τα διάφορα παραδείγματα που αναφέρετε για την ομορφιά αυτής της ενότητας, η οποία πρέπει να ανακτηθεί, είναι και οι θαυμάσιοι συλλογισμοί του Πουανκαρέ σχετικά με τα μαθηματικά και την αισθητική…

Συχνά εμείς οι ουμανιστές διαπράττουμε το λάθος να θεωρούμε ότι εμείς είμαστε οι μοναδικοί υπερασπιστές των άχρηστων γνώσεων. Αυτό όμως δεν ισχύει. Η καθαρή έρευνα, η βασική έρευνα, η έρευνα που βασίζεται στην περιέργεια έπαιξε σημαντικό ρόλο στο διάβα των αιώνων και για την υπεράσπιση της επιστήμης από τον ωφελιμισμό. Γι’ αυτόν τον λόγο θέλησα να εντάξω ως παράρτημα στο βιβλίο μου το ωραιότατο δοκίμιο του Εϊμπραχαμ Φλέξνερ, ενός από τους ιδρυτές του Institute for Advanced Study του Πρίνστον. Ακριβώς σε αυτό το περίφημο ινστιτούτο –όπου εργάστηκαν ο Αϊνστάιν και άλλοι μεγάλοι επιστήμονες- οι μελετητές μπορούν να εργάζονται ελεύθεροι από κάθε ωφελιμιστική εξάρτηση. Εξάλλου ο ίδιος ο Φλέξνερ αποκαλύπτει τη θεμελιώδη σημασία της «άχρηστης» έρευνας: δίχως τις θεωρητικές μελέτες του Μάξγουελ και του Χερτς για τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα θα ήταν αδιανόητες οι εφευρέσεις του Μαρκόνι. Διόλου τυχαία ο Πουανκαρέ –εκτός από το ότι κατέδειξε τα σημεία επαφής που, μέσα από τις έννοιες της ομορφιάς και της αρμονίας, ενώνουν τη λογοτεχνία με τα μαθηματικά– επέμενε πολύ στο γεγονός ότι ένας επιστήμονας δεν μπορεί να μελετάει τη φύση για ωφελιμιστικούς σκοπούς. Το να διαχωρίζουμε τις επιστήμες του ανθρώπου και τις επιστήμες της φύσης σημαίνει να καταστρέφουμε μια γόνιμη σχέση, η οποία στη διάρκεια πολλών αιώνων έδωσε εξαιρετικούς καρπούς. […]

Δημοσιεύτηκε στην ΕΦΣΥΝ 10/8/2014